(Παράκληση 6/9/2022, σχολιάστε τις αναρτήσεις μου, είτε θετικά είτε αρνητικά- θα είναι μια κάποια ικανοποίηση για την προσπάθεια που κατέβαλα. Ακόμα και οι αρνητικές θα με βοηθούσαν να διορθώσω τις απόψεις που εκφράζω-ευχαριστώ)
ΑΝΑΡΤΗΣΗ 1
Στις αναρτήσεις του παρόντος μπλοκ, παραθέτω είδη (τύπους) παραγράφων του Αποδεικτικού Λόγου. Τα είδη αυτά (οι τύποι αυτοί) χρησιμοποιούνται και για τον λόγο Πειθούς, όπως και για τον Στοχαστικό λόγο, που είναι συγγενικοί με τον αποδεικτικό λόγο. Για τα είδη παραγράφων του Περιγραφικού και Αφηγηματικού λόγου, θα παρακαλούσα τον αναγνώστη να δει το μπλοκ μου Συντακτικό (δομή) της Παραγράφου.
-Θα παραθέσω τους τύπους παραγράφων που από τις έρευνές μου συγκέντρωσα, χωρίς αυτό να αποκλείει να υπάρχουν και κάποιοι άλλοι, πολύ λίγοι όπως θέλω να πιστεύω. Οι τύποι διακρίνονται σε τύπους μονών, διπλών και πολλαπλών παραγράφων.
-Όταν ξέρουμε τους τύπους των παραγράφων, τότε οι αναλύσεις κειμένων γίνονται πιο εύκολα και πιο σωστά. Αυτός είναι κυρίως ο λόγος που τους αναφέρω σ' αυτό το μπλοκ, όπως φυσικά και ότι όταν τους γνωρίζουμε βοηθιόμαστε στο να μην κάνουμε κατά τη σύνταξη των παραγράφων, λάθη. Πράγμα που σημαίνει ότι κάποιοι από τους τύπους, αν όχι όλοι, πρέπει να διδάσκονται στους μαθητές.
- Προκαταρκτικά θα πρέπει να τονίσω και τα παρακάτω:
- Οι συλλογισμοί διαχωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες, τους παραγωγικούς και τους επαγωγικούς. Στους επαγωγικούς ανήκουν και οι αναλογικοί συλλογισμοί.
- Η κύρια διαφορά τους είναι ότι οι παραγωγικοί βεβαιώνουν και καταλήγουν σε βέβαιο συμπέρασμα, ενώ οι επαγωγικοί πιθανολογούν και καταλήγουν σε πιθανολογικό συμπέρασμα.
-Οι συλλογισμοί είτε παραγωγικοί είτε επαγωγικοί, διαχωρίζονται από το είδος των προτάσεών τους σε κατηγορικούς, διαζευκτικούς και υποθετικούς. Έτσι, έχουμε διαζευκτικό παραγωγικό, διαζευκτικό επαγωγικό, υποθετικό παραγωγικό, υποθετικό επαγωγικό, κατηγορικό παραγωγικό, κατηγορικό επαγωγικό συλλογισμό.
-Κάθε συλλογισμός, είτε κατηγορικός, είτε διαζευκτικός είτε υποθετικός, αποτελείται από προκείμενες(από αποδεικτικές προτάσεις) και από συμπέρασμα. Από δύο δηλαδή στοιχεία.
-Κάθε συλλογισμός μετατρέπεται σε παράγραφο όταν συνδέεται με άλλον ή άλλους συλλογισμούς με συνδετικά/ διαρθρωτικά στοιχεία (με λέξεις, φράσεις ή και ολόκληρες προτάσεις). Οπότε τα στοιχεία που διακρίνομε πλέον σε μια παράγραφο είναι τρία (συνδετικά, αποδεικτικές, συμπέρασμα). Μόνος του ένας συλλογισμός δεν αποτελεί παράγραφο.
-Η παράγραφος ή έχει:
-1) τον τύπο του γνωστού αριστοτελικού συλλογισμού: προκείμενες, δηλαδή αποδεικτικές, και συμπέρασμα/κατακλείδα,(και φυσικά και συνδετικά όπως κάθε παράγραφος),
-2) ή έχει τον τύπο του αντεστραμμένου συλλογισμού: συμπέρασμα, που το λέμε επειδή είναι στην αρχή και θεματική πρόταση, και αποδεικτικές (μία ή περισσότερες). Αυτός ο τύπος δεν έχει κατακλείδα.
-3) Ή έχει τον τύπο του γεωμετρικού επιχειρήματος: θεματική πρόταση/συμπέρασμα, αποδεικτικές προτάσεις και,τέλος, συμπέρασμα όμοιο με τη θεματική πρόταση με άλλη όμως διατύπωση. Μπορεί όμως να τελειώνει η παράγραφος όχι σε συμπέρασμα παρόμοιο με τη θεματική πρόταση, αλλά σε άλλο, νέο συμπέρασμα. *1
-Στον λόγο όμως εισχωρεί πάρα πολλές φορές και ο νόμος ή αρχή της οικονομίας, όπως και η ανάγκη για πυκνότητα, στους ώριμους ιδίως συγγραφείς ή ομιλητές. Οπότε δημιουργούνται και άλλοι τύποι αποδεικτικών παραγράφων:
-4) όταν οι αποδεικτικές είναι πολλές μπορεί να εξαχθούν δυο συμπεράσματα, δύο κατακλείδες. Από τα οποία το ένα θα είναι παρόμοιο νοηματικά με τη θεματική πρόταση ενώ το δεύτερο θα είναι ένα νέο συμπέρασμα.
-5) Σε μια παράγραφο όμως ενός ώριμου συγγραφέα, μπορεί να παραλείπεται το παρόμοιο συμπέρασμα και να αναγράφεται μόνο το νέο.
-6) Ο αριθμητικός τύπος παραγράφου: Έχει ως θεματική πρόταση "τα τάδε είναι τόσα", ή άλλη παρόμοια, και αποδεικτικές την παράθεση τόσων όσων προσδιορίσαμε στη θεματική πρόταση.(Πχ Παραγωγικός συλλογισμός: οι ήπειροι της γης είναι έξι, Ευρώπη . . κλπ. Επαγωγικός συλλογισμός: η ποίηση μάλλον διακρίνεται σε τρία είδη, στην επική, τη λυρική και τη δραματική).
-7) Ο τύπος με τη φράση "όπως είναι γνωστό". Σ' αυτόν αντικαθιστούμε τις αποδεικτικές με αυτή τη φράση ή άλλη παρόμοια (πχ "η βία, όπως είναι γνωστό, υπήρχε πάντα).
-8) Η ανακεφαλαιωτική παράγραφος. Όπου συγκεντρώνουμε τα συμπεράσματα του κειμένου που έχουμε γράψει ή εκφωνήσει.
-9) Η παράγραφος με το γενικό συμπέρασμα. Όπου αναφέρουμε τα συμπεράσματα στα οποία έχουμε καταλήξει και από αυτά, που λειτουργούν τότε ως αποδεικτικές προτάσεις, εξάγουμε το γενικό μας συμπέρασμα.
-10) Ο ελλειπτικός τύπος: Χρησιμοποιείται από ώριμους συγγραφείς όταν απευθύνονται σε ώριμους δέκτες του λόγου τους. Οι συγγραφείς παραλείπουν κάποια αποδεικτική γιατί θωρούν ότι τη γνωρίζουν οι δέκτες του λόγου τους. Αναφέρουν βέβαια τις υπόλοιπες αποδεικτικές. *2
-11) Η ατελής παράγραφος. Αποτελείται μόνο από τη θεματική πρόταση. Δεν έχει ούτε αποδεικτικές ούτε κατακλείδα. Τη συναντάμε στον ορισμό, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. (Πχ στον ορισμό: κατανάλωση είναι η χρησιμοποίηση αγαθών και υπηρεσιών που παράγουν άλλοι).
Και ερχόμαστε τώρα στους πιο σύνθετους τύπους παραγράφων:
12) Η κατακλείδα μιας παραγράφου ως θεματική πρόταση της επόμενης παραγράφου. Η επόμενη παράγραφος σ' αυτή την περίπτωση είναι ενωμένη με την προηγούμενη, και φαίνονται οι δυο τους σαν μια παράγραφος. *3
13) Ο προσαυξημένος τύπος. Αποδεικνύουμε μιαν αποδεικτική, όταν υπάρχει ανάγκη, με άλλη, ειδική αποδεικτική (η σημερινή θεωρία μιλάει για βασική πρόταση και για βοηθητική πρόταση).*4
14) Διπλή παράγραφος. Σχηματίζεται όταν ξεκινάμε με θεματική περίοδο στην οποία βάζουμε δυο σημεία προς απόδειξη, πχ "βία υπήρχε πάντα και οφείλεται σε πολλές αιτίες", οπότε πρέπει στην παράγραφο να αποδείξουμε και τα δυο σημεία.
15) Διπλή με δυο ατελείς : πχ "Η γλώσσα γι' αυτόν που ξέρει να τη χρησιμοποιεί σωστά, είναι δύναμη. Η δύναμή της αυτή γίνεται μεγαλύτερη όταν συνδυάζεται με πνευματική καλλιέργεια και κοινωνική καταξίωση".
16) α-Πολλαπλή παράγραφος με ατελείς. Δημιουργείται όταν γράψουμε συνεχόμενες περισσότερες από δυο ατελείς . *5
17) β-Πολλαπλή παράγραφος. Δημιουργείται όταν βάλουμε θεματική περίοδο που έχει τρία ή περισσότερα σημεία προς απόδειξη.
18) γ-Πολλαπλή: όταν διαιρέσουμε τη θεματική μας πρόταση σε τρία ή περισσότερα σημεία και μετά αναφέρουμε για κάθε σημείο τα συμπεράσματα μας μαζί με τις αντίστοιχες αποδεικτικές. *6
-19) Τύπος με περισσότερες από μια κατακλείδα και με αποδεικτικές για ορισμένες από αυτές τις κατακλείδες. Βλέπε στην επόμενη ανάρτηση παράγραφο του G. Mounin.
-Οι πολλαπλές αποτελούν ενότητα παραγράφων, εκείνες μάλιστα με τους αριθμούς 17 και 18 μπορεί από μόνες τους να αποτελούν ολόκληρο κείμενο.
Παρατηρήσεις: Σε ένα κείμενο δεν θα βρούμε παραγράφους από όλους τους τύπους, εκτός ίσως αν το κείμενο εκτείνεται σε πολλές σελίδες./ Αν παρατηρήσουμε τους τύπους θα δούμε ότι ορισμένοι είναι με κατακλείδα και άλλοι χωρίς κατακλείδα./ Στον πρόλογο ενός κειμένου συνήθως χρησιμοποιούμε μη καταληκτικές παραγράφους, που δεν καταλήγουν δηλαδή σε συμπέρασμα-κατακλείδα, γιατί δεν κουράζουν τον αναγνώστη ή ακροατή και γιατί μας βοηθάνε να μπούμε στο θέμα ομαλά./ Οι τύποι των αποδεικτικών παραγράφων είναι ουσιαστικά πολύ λίγοι, αν σκεφθεί κανείς ότι με αυτούς κατασκευάζουμε άπειρα αποδεικτικά κείμενα. / Τους ίδιους τύπους ως προς τη μορφή τους χρησιμοποιούμε και για τους λόγους πειθούς και στοχαστικό, που είναι συγγενικοί με τον αποδεικτικό. Οι διαφορές τους με τους τύπους στον αποδεικτικό λόγο ανάγονται σε άλλες ιδιαιτερότητες. Πχ στον αποδεικτικό λόγο χρησιμοποιούμε αυστηρό ορθολογισμό, ενώ στον λόγο πειθούς μπορεί να χρησιμοποιούμε και το ήθος ή και το συναίσθημα οπότε καταστρέφεται ο ορθολογισμός. / Πολλές φορές σε μια παράγραφο βάζουμε μια ή περισσότερες επεξηγήσεις, ή και διάφορες σύντομες πληροφορίες./ Οι επεξηγήσεις ή οι διάφορες πληροφορίες υπάρχει περίπτωση να διασπούν ή τη θεματική πρόταση σε δυο μέρη, ή τις αποδεικτικές. Για να δούμε ξεκάθαρη μια παράγραφο και τον συλλογισμό που περικλείει, για να την αναλύσουμε δηλαδή, πρέπει να απομακρύνουμε τις επεξηγήσεις και τις διάφορες πληροφορίες.
Σημείωση: Στην επόμενη ανάρτηση 2η ανάρτηση, όπως και στην 4η, θα παραθέσω ορισμένα παραδείγματα παραγράφων με αυτόν ή εκείνον τον τύπο και θα τονίσω και την παράγραφο που ονομάζεται από τους ειδικούς "παράγραφος με συμπερασμό προς την καλύτερη εξήγηση- με απαγωγή".
=====
- Υποσημειώσεις:
*1 Για το γεωμετρικό επιχείρημα, βλέπε το δοκίμιο ΄η τέχνη του επιχειρήματος του Ε. Παπανούτσου,όπου αναφέρει "η αρχή του ισχυρού επιχειρήματος είναι μια αναμφισβήτητα παραδεγμένη . . πρόταση, και το τέλος εκείνη ακριβώς που με τους διαλογισμούς μας επιδιώξαμε να τη βεβαιώσουμε ως αληθή, ή να την απορρίψουμε ως ψευδή". Ο Παπανούτσος καθορίζει εδώ και τον τύπο του γεωμετρικού επιχειρήματος: θεματική πρόταση- κατάλληλοι διαλογισμοί, δηλαδή κατάλληλες αποδεικτικές προτάσεις- και συμπέρασμα παρόμοιο νοηματικά με τη θεματική πρόταση.
*2 Η ελλειπτική παράγραφος παρεκκλίνει από την αρχή ότι 'η αποδεικτική παράγραφος πρέπει να έχει όλες τις αναγκαίες αποδεικτικές προτάσεις', αλλά εντούτοις τη συναντάμε σε κείμενα διανοητών. Υπάρχει δηλαδή, (όπως υπάρχει και η ελλειπτική πρόταση). Θα παραθέσω παράδειγμα στην επόμενη ανάρτηση.
*3 Θα παραθέσω παράδειγμα παραγράφου αυτού του τύπου στην επόμενη ανάρτηση.
*4 Αντί βασική πρόταση και βοηθητική πρόταση, προτιμότερο νομίζω είναι, για να μην απομακρυνθούμε από την έννοια της απόδειξης, να μιλάμε για αποδεικτική πρόταση "που έχει ανάγκη από απόδειξη για να μη θεωρηθεί ισχυρισμός". Την απόδειξη λοιπόν μιας τέτοιας αποδεικτικής την διενεργούμε με μια ειδική για το σκοπό αυτό αποδεικτική. Ο όρος προσαυξημένη παράγραφος που χρησιμοποιώ γι' αυτόν τον τύπο της παραγράφου είναι ανάλογος με τον όρο επαυξημένη πρόταση, που συναντάμε στο σχολικό συντακτικό για το συγκεκριμένο αυτό είδος πρότασης.
*5 Θα παραθέσω παράδειγμα παραγράφου αυτού του τύπου στην επόμενη ανάρτηση.
-Θα παραθέσω τους τύπους παραγράφων που από τις έρευνές μου συγκέντρωσα, χωρίς αυτό να αποκλείει να υπάρχουν και κάποιοι άλλοι, πολύ λίγοι όπως θέλω να πιστεύω. Οι τύποι διακρίνονται σε τύπους μονών, διπλών και πολλαπλών παραγράφων.
-Όταν ξέρουμε τους τύπους των παραγράφων, τότε οι αναλύσεις κειμένων γίνονται πιο εύκολα και πιο σωστά. Αυτός είναι κυρίως ο λόγος που τους αναφέρω σ' αυτό το μπλοκ, όπως φυσικά και ότι όταν τους γνωρίζουμε βοηθιόμαστε στο να μην κάνουμε κατά τη σύνταξη των παραγράφων, λάθη. Πράγμα που σημαίνει ότι κάποιοι από τους τύπους, αν όχι όλοι, πρέπει να διδάσκονται στους μαθητές.
- Προκαταρκτικά θα πρέπει να τονίσω και τα παρακάτω:
- Οι συλλογισμοί διαχωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες, τους παραγωγικούς και τους επαγωγικούς. Στους επαγωγικούς ανήκουν και οι αναλογικοί συλλογισμοί.
- Η κύρια διαφορά τους είναι ότι οι παραγωγικοί βεβαιώνουν και καταλήγουν σε βέβαιο συμπέρασμα, ενώ οι επαγωγικοί πιθανολογούν και καταλήγουν σε πιθανολογικό συμπέρασμα.
-Οι συλλογισμοί είτε παραγωγικοί είτε επαγωγικοί, διαχωρίζονται από το είδος των προτάσεών τους σε κατηγορικούς, διαζευκτικούς και υποθετικούς. Έτσι, έχουμε διαζευκτικό παραγωγικό, διαζευκτικό επαγωγικό, υποθετικό παραγωγικό, υποθετικό επαγωγικό, κατηγορικό παραγωγικό, κατηγορικό επαγωγικό συλλογισμό.
-Κάθε συλλογισμός, είτε κατηγορικός, είτε διαζευκτικός είτε υποθετικός, αποτελείται από προκείμενες(από αποδεικτικές προτάσεις) και από συμπέρασμα. Από δύο δηλαδή στοιχεία.
-Κάθε συλλογισμός μετατρέπεται σε παράγραφο όταν συνδέεται με άλλον ή άλλους συλλογισμούς με συνδετικά/ διαρθρωτικά στοιχεία (με λέξεις, φράσεις ή και ολόκληρες προτάσεις). Οπότε τα στοιχεία που διακρίνομε πλέον σε μια παράγραφο είναι τρία (συνδετικά, αποδεικτικές, συμπέρασμα). Μόνος του ένας συλλογισμός δεν αποτελεί παράγραφο.
-Η παράγραφος ή έχει:
-1) τον τύπο του γνωστού αριστοτελικού συλλογισμού: προκείμενες, δηλαδή αποδεικτικές, και συμπέρασμα/κατακλείδα,(και φυσικά και συνδετικά όπως κάθε παράγραφος),
-2) ή έχει τον τύπο του αντεστραμμένου συλλογισμού: συμπέρασμα, που το λέμε επειδή είναι στην αρχή και θεματική πρόταση, και αποδεικτικές (μία ή περισσότερες). Αυτός ο τύπος δεν έχει κατακλείδα.
-3) Ή έχει τον τύπο του γεωμετρικού επιχειρήματος: θεματική πρόταση/συμπέρασμα, αποδεικτικές προτάσεις και,τέλος, συμπέρασμα όμοιο με τη θεματική πρόταση με άλλη όμως διατύπωση. Μπορεί όμως να τελειώνει η παράγραφος όχι σε συμπέρασμα παρόμοιο με τη θεματική πρόταση, αλλά σε άλλο, νέο συμπέρασμα. *1
-Στον λόγο όμως εισχωρεί πάρα πολλές φορές και ο νόμος ή αρχή της οικονομίας, όπως και η ανάγκη για πυκνότητα, στους ώριμους ιδίως συγγραφείς ή ομιλητές. Οπότε δημιουργούνται και άλλοι τύποι αποδεικτικών παραγράφων:
-4) όταν οι αποδεικτικές είναι πολλές μπορεί να εξαχθούν δυο συμπεράσματα, δύο κατακλείδες. Από τα οποία το ένα θα είναι παρόμοιο νοηματικά με τη θεματική πρόταση ενώ το δεύτερο θα είναι ένα νέο συμπέρασμα.
-5) Σε μια παράγραφο όμως ενός ώριμου συγγραφέα, μπορεί να παραλείπεται το παρόμοιο συμπέρασμα και να αναγράφεται μόνο το νέο.
-6) Ο αριθμητικός τύπος παραγράφου: Έχει ως θεματική πρόταση "τα τάδε είναι τόσα", ή άλλη παρόμοια, και αποδεικτικές την παράθεση τόσων όσων προσδιορίσαμε στη θεματική πρόταση.(Πχ Παραγωγικός συλλογισμός: οι ήπειροι της γης είναι έξι, Ευρώπη . . κλπ. Επαγωγικός συλλογισμός: η ποίηση μάλλον διακρίνεται σε τρία είδη, στην επική, τη λυρική και τη δραματική).
-7) Ο τύπος με τη φράση "όπως είναι γνωστό". Σ' αυτόν αντικαθιστούμε τις αποδεικτικές με αυτή τη φράση ή άλλη παρόμοια (πχ "η βία, όπως είναι γνωστό, υπήρχε πάντα).
-8) Η ανακεφαλαιωτική παράγραφος. Όπου συγκεντρώνουμε τα συμπεράσματα του κειμένου που έχουμε γράψει ή εκφωνήσει.
-9) Η παράγραφος με το γενικό συμπέρασμα. Όπου αναφέρουμε τα συμπεράσματα στα οποία έχουμε καταλήξει και από αυτά, που λειτουργούν τότε ως αποδεικτικές προτάσεις, εξάγουμε το γενικό μας συμπέρασμα.
-10) Ο ελλειπτικός τύπος: Χρησιμοποιείται από ώριμους συγγραφείς όταν απευθύνονται σε ώριμους δέκτες του λόγου τους. Οι συγγραφείς παραλείπουν κάποια αποδεικτική γιατί θωρούν ότι τη γνωρίζουν οι δέκτες του λόγου τους. Αναφέρουν βέβαια τις υπόλοιπες αποδεικτικές. *2
-11) Η ατελής παράγραφος. Αποτελείται μόνο από τη θεματική πρόταση. Δεν έχει ούτε αποδεικτικές ούτε κατακλείδα. Τη συναντάμε στον ορισμό, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. (Πχ στον ορισμό: κατανάλωση είναι η χρησιμοποίηση αγαθών και υπηρεσιών που παράγουν άλλοι).
Και ερχόμαστε τώρα στους πιο σύνθετους τύπους παραγράφων:
12) Η κατακλείδα μιας παραγράφου ως θεματική πρόταση της επόμενης παραγράφου. Η επόμενη παράγραφος σ' αυτή την περίπτωση είναι ενωμένη με την προηγούμενη, και φαίνονται οι δυο τους σαν μια παράγραφος. *3
13) Ο προσαυξημένος τύπος. Αποδεικνύουμε μιαν αποδεικτική, όταν υπάρχει ανάγκη, με άλλη, ειδική αποδεικτική (η σημερινή θεωρία μιλάει για βασική πρόταση και για βοηθητική πρόταση).*4
14) Διπλή παράγραφος. Σχηματίζεται όταν ξεκινάμε με θεματική περίοδο στην οποία βάζουμε δυο σημεία προς απόδειξη, πχ "βία υπήρχε πάντα και οφείλεται σε πολλές αιτίες", οπότε πρέπει στην παράγραφο να αποδείξουμε και τα δυο σημεία.
15) Διπλή με δυο ατελείς : πχ "Η γλώσσα γι' αυτόν που ξέρει να τη χρησιμοποιεί σωστά, είναι δύναμη. Η δύναμή της αυτή γίνεται μεγαλύτερη όταν συνδυάζεται με πνευματική καλλιέργεια και κοινωνική καταξίωση".
16) α-Πολλαπλή παράγραφος με ατελείς. Δημιουργείται όταν γράψουμε συνεχόμενες περισσότερες από δυο ατελείς . *5
17) β-Πολλαπλή παράγραφος. Δημιουργείται όταν βάλουμε θεματική περίοδο που έχει τρία ή περισσότερα σημεία προς απόδειξη.
18) γ-Πολλαπλή: όταν διαιρέσουμε τη θεματική μας πρόταση σε τρία ή περισσότερα σημεία και μετά αναφέρουμε για κάθε σημείο τα συμπεράσματα μας μαζί με τις αντίστοιχες αποδεικτικές. *6
-19) Τύπος με περισσότερες από μια κατακλείδα και με αποδεικτικές για ορισμένες από αυτές τις κατακλείδες. Βλέπε στην επόμενη ανάρτηση παράγραφο του G. Mounin.
-Οι πολλαπλές αποτελούν ενότητα παραγράφων, εκείνες μάλιστα με τους αριθμούς 17 και 18 μπορεί από μόνες τους να αποτελούν ολόκληρο κείμενο.
Παρατηρήσεις: Σε ένα κείμενο δεν θα βρούμε παραγράφους από όλους τους τύπους, εκτός ίσως αν το κείμενο εκτείνεται σε πολλές σελίδες./ Αν παρατηρήσουμε τους τύπους θα δούμε ότι ορισμένοι είναι με κατακλείδα και άλλοι χωρίς κατακλείδα./ Στον πρόλογο ενός κειμένου συνήθως χρησιμοποιούμε μη καταληκτικές παραγράφους, που δεν καταλήγουν δηλαδή σε συμπέρασμα-κατακλείδα, γιατί δεν κουράζουν τον αναγνώστη ή ακροατή και γιατί μας βοηθάνε να μπούμε στο θέμα ομαλά./ Οι τύποι των αποδεικτικών παραγράφων είναι ουσιαστικά πολύ λίγοι, αν σκεφθεί κανείς ότι με αυτούς κατασκευάζουμε άπειρα αποδεικτικά κείμενα. / Τους ίδιους τύπους ως προς τη μορφή τους χρησιμοποιούμε και για τους λόγους πειθούς και στοχαστικό, που είναι συγγενικοί με τον αποδεικτικό. Οι διαφορές τους με τους τύπους στον αποδεικτικό λόγο ανάγονται σε άλλες ιδιαιτερότητες. Πχ στον αποδεικτικό λόγο χρησιμοποιούμε αυστηρό ορθολογισμό, ενώ στον λόγο πειθούς μπορεί να χρησιμοποιούμε και το ήθος ή και το συναίσθημα οπότε καταστρέφεται ο ορθολογισμός. / Πολλές φορές σε μια παράγραφο βάζουμε μια ή περισσότερες επεξηγήσεις, ή και διάφορες σύντομες πληροφορίες./ Οι επεξηγήσεις ή οι διάφορες πληροφορίες υπάρχει περίπτωση να διασπούν ή τη θεματική πρόταση σε δυο μέρη, ή τις αποδεικτικές. Για να δούμε ξεκάθαρη μια παράγραφο και τον συλλογισμό που περικλείει, για να την αναλύσουμε δηλαδή, πρέπει να απομακρύνουμε τις επεξηγήσεις και τις διάφορες πληροφορίες.
Σημείωση: Στην επόμενη ανάρτηση 2η ανάρτηση, όπως και στην 4η, θα παραθέσω ορισμένα παραδείγματα παραγράφων με αυτόν ή εκείνον τον τύπο και θα τονίσω και την παράγραφο που ονομάζεται από τους ειδικούς "παράγραφος με συμπερασμό προς την καλύτερη εξήγηση- με απαγωγή".
=====
- Υποσημειώσεις:
*1 Για το γεωμετρικό επιχείρημα, βλέπε το δοκίμιο ΄η τέχνη του επιχειρήματος του Ε. Παπανούτσου,όπου αναφέρει "η αρχή του ισχυρού επιχειρήματος είναι μια αναμφισβήτητα παραδεγμένη . . πρόταση, και το τέλος εκείνη ακριβώς που με τους διαλογισμούς μας επιδιώξαμε να τη βεβαιώσουμε ως αληθή, ή να την απορρίψουμε ως ψευδή". Ο Παπανούτσος καθορίζει εδώ και τον τύπο του γεωμετρικού επιχειρήματος: θεματική πρόταση- κατάλληλοι διαλογισμοί, δηλαδή κατάλληλες αποδεικτικές προτάσεις- και συμπέρασμα παρόμοιο νοηματικά με τη θεματική πρόταση.
*2 Η ελλειπτική παράγραφος παρεκκλίνει από την αρχή ότι 'η αποδεικτική παράγραφος πρέπει να έχει όλες τις αναγκαίες αποδεικτικές προτάσεις', αλλά εντούτοις τη συναντάμε σε κείμενα διανοητών. Υπάρχει δηλαδή, (όπως υπάρχει και η ελλειπτική πρόταση). Θα παραθέσω παράδειγμα στην επόμενη ανάρτηση.
*3 Θα παραθέσω παράδειγμα παραγράφου αυτού του τύπου στην επόμενη ανάρτηση.
*4 Αντί βασική πρόταση και βοηθητική πρόταση, προτιμότερο νομίζω είναι, για να μην απομακρυνθούμε από την έννοια της απόδειξης, να μιλάμε για αποδεικτική πρόταση "που έχει ανάγκη από απόδειξη για να μη θεωρηθεί ισχυρισμός". Την απόδειξη λοιπόν μιας τέτοιας αποδεικτικής την διενεργούμε με μια ειδική για το σκοπό αυτό αποδεικτική. Ο όρος προσαυξημένη παράγραφος που χρησιμοποιώ γι' αυτόν τον τύπο της παραγράφου είναι ανάλογος με τον όρο επαυξημένη πρόταση, που συναντάμε στο σχολικό συντακτικό για το συγκεκριμένο αυτό είδος πρότασης.
*5 Θα παραθέσω παράδειγμα παραγράφου αυτού του τύπου στην επόμενη ανάρτηση.
*6 Πχ: Ο Μ. Λουάν χώριζε την ιστορία σε τρεις εποχές. Μετά ανέφερε στο κείμενό του το τι πρόσφερε στον ανθρώπινο πολιτισμό η πρώτη εποχή, που την ονόμαζε ακουστική, το τι η δεύτερη, η οπτική, που χρησιμοποιήθηκε η τυπογραφία, και τι η τρίτη, η τηλεοπτική- ( Άλλο παράδειγμα από το χώρο της Δημόσιας Διοίκησης: μια υπηρεσιακή διαταγή που λέει στην αρχή: θα σας δώσουμε οδηγίες για τα εξής τέσσερα ζητήματα, και μετά δίνει οδηγίες για το κάθε ζήτημα χωριστά.-Με αυτό το παράδειγμα θέλω να πω ότι αυτός ο τύπος πολλαπλής χρησιμοποιείται ευρύτατα και όχι μόνο στον αποδεικτικό λόγο).
=====
-Τώρα, διαβάζω στο βιβλίο "εισαγωγή στη φιλοσοφία της επιστήμης", γραμμένο από τους εννέα φιλοσόφους του Πανεπιστημίου Πίτσμπουργκ (που στα ελληνικά εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης), στη σελίδα 8 σε υποσημείωση, ότι "Λόγω ορισμένων τεχνικών ιδιαιτεροτήτων, υπάρχουν και παραγωγικά επιχειρήματα χωρίς καμία προκείμενη".
- Άρα, όντως υπάρχει αποδεικτική παράγραφος με θεματική πρόταση -με συμπέρασμα δηλαδή- χωρίς αποδεικτικές, ή με άλλη ορολογία: "με συμπέρασμα χωρίς προκείμενες".
- Νομίζω ότι αυτό μας επιτρέπει πλέον να δεχθούμε ότι υπάρχει και διπλή με ατελείς (= παράγραφος με δυο ατελείς), όπως και πολλαπλή με ατελείς (= παράγραφος με περισσότερες από δυο ατελείς).
========
- Να πω πρόσθετα, ότι όπως διαβάζω στην ίδια σελίδα του παραπάνω βιβλίου: σε ένα επιχείρημα -σε ένα συλλογισμό δηλαδή- "δεν απαιτείται ένας πάγια καθορισμένος αριθμός προκείμενων. Οι προκείμενες παρέχουν τη λογική στήριξη του συμπεράσματος". Πράγματι, θα σημειώσω και αυτό είναι γνωστό, υπάρχουν συλλογισμοί που έχουν περισσότερες από δυο προκείμενες: Πχ στον επαγωγικό συλλογισμό "συμπερασμός προς την καλύτερη εξήγηση" που είδαμε στη δεύτερη ανάρτηση, έχουμε τέσσερις προκείμενες/ αποδεικτικές προτάσεις. Ας τον επαναλάβω:
ΑΝΑΡΤΗΣΗ 2
Παράγραφος χωρίς αποδεικτικές προτάσεις (χωρίς προκείμενες)
-Στην πρώτη ανάρτηση αναφέρω ότι υπάρχει μια αποδεικτική παράγραφος που αποτελείται μόνον από θεματική πρόταση (χωρίς δηλαδή αποδεικτικές, και χωρίς κατακλείδα). Την παράγραφο αυτή την ονόμασα ατελή (ή ιδιότυπη). Και είπα ότι, τη συναντάμε στον ορισμό αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις.
-Ίσως σε ορισμένους φιλόλογους αναγνώστες να φάνηκε ότι πρωτοτυπώ. Και για να είμαι ειλικρινής, μου φάνηκε περίεργο που οι διάφοροι ερευνητές δεν επισήμαναν αυτό το είδος παραγράφου (αλλά όπως θα φανεί από τα παρακάτω: κόμιζα γλαύκα εις Αθήνας).-Τώρα, διαβάζω στο βιβλίο "εισαγωγή στη φιλοσοφία της επιστήμης", γραμμένο από τους εννέα φιλοσόφους του Πανεπιστημίου Πίτσμπουργκ (που στα ελληνικά εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης), στη σελίδα 8 σε υποσημείωση, ότι "Λόγω ορισμένων τεχνικών ιδιαιτεροτήτων, υπάρχουν και παραγωγικά επιχειρήματα χωρίς καμία προκείμενη".
- Άρα, όντως υπάρχει αποδεικτική παράγραφος με θεματική πρόταση -με συμπέρασμα δηλαδή- χωρίς αποδεικτικές, ή με άλλη ορολογία: "με συμπέρασμα χωρίς προκείμενες".
- Νομίζω ότι αυτό μας επιτρέπει πλέον να δεχθούμε ότι υπάρχει και διπλή με ατελείς (= παράγραφος με δυο ατελείς), όπως και πολλαπλή με ατελείς (= παράγραφος με περισσότερες από δυο ατελείς).
========
- Να πω πρόσθετα, ότι όπως διαβάζω στην ίδια σελίδα του παραπάνω βιβλίου: σε ένα επιχείρημα -σε ένα συλλογισμό δηλαδή- "δεν απαιτείται ένας πάγια καθορισμένος αριθμός προκείμενων. Οι προκείμενες παρέχουν τη λογική στήριξη του συμπεράσματος". Πράγματι, θα σημειώσω και αυτό είναι γνωστό, υπάρχουν συλλογισμοί που έχουν περισσότερες από δυο προκείμενες: Πχ στον επαγωγικό συλλογισμό "συμπερασμός προς την καλύτερη εξήγηση" που είδαμε στη δεύτερη ανάρτηση, έχουμε τέσσερις προκείμενες/ αποδεικτικές προτάσεις. Ας τον επαναλάβω:
"αποδεικτικές προτάσεις: Η υπηρέτριά μου Μ παραιτήθηκε ξαφνικά. Η Μ αγόρασε ακριβό ρολόι τύπου ρόλεξ. Η Μ συχνάζει σε ακριβά κέντρα. Η αμύθητης αξίας συλλογή γραμματοσήμων μου εξαφανίστηκε πριν λίγο καιρό. Συμπέρασμα: Άρα, το πιθανότερο είναι ότι η Μ έκλεψε τη συλλογή".
ΣΥΝΕΧΙΖΩ στην 4η ανάρτηση με παραδείγματα παραγράφων
ΣΥΝΕΧΙΖΩ στην 4η ανάρτηση με παραδείγματα παραγράφων
=============
@ 1, Ο τύπος παραγράφου με άμεσο συλλογισμό:
@ 3, Τύπος παραγράφου με ενθύμημα: Στο συλλογισμό αυτόν παραλείπεται μια προκείμενη, η λεγόμενη μείζονα: Ξεκινάει με το συμπέρασμα και μετά ακολουθεί η αποδεικτική πρόταση (η λεγόμενη ελάσσονα προκείμενη):
@ 4, Ο τύπος του αντεστραμμένου συλλογισμού, που είναι αντιστροφή του αριστοτελικού συλλογισμού. Ο τύπος αυτός ξεκινάει με συμπέρασμα, που το ονομάζουμε τότε θεματική πρόταση, και μετά ακολουθούν οι προκείμενες/αποδεικτικές προτάσεις, πχ:
@ 7: Η παράγραφος με ανακεφαλαίωση των συμπερασμάτων μας. (Αυτή δεν έχει θεματική πρόταση. Ξεκινάει με μια πρόταση που τη συνδέει με όλες τις προηγούμενες παραγράφους του κειμένου, πρόταση που μπορούμε να την πούμε και διευκολυντική θεματική πρόταση, και συνδετική. Πχ ας ανακεφαλαιώσουμε τα συμπεράσματα στα οποία καταλήξαμε μέχρι τώρα, Αυτά είναι τα τάδε και τάδε).
@ 8, Η παράγραφος με το γενικό συμπέρασμα.
@ 9, Ο αριθμητικός τύπος: Πολλές φορές χρησιμοποιούμε μια πρόταση με το ρήμα είναι, ή κάποιο ανάλογο, για να προσδιορίσουμε έναν αριθμό ή μια ποσότητα από κάτι, και στην συνέχεια αναφέρουμε τόσο από αυτό το κάτι, όσα προσδιορίσαμε. Αναφέροντας τόσα όσα προσδιορίσαμε, αποδεικνύουμε την αλήθεια του προσδιορισμού μας.
Παραδείγματα:
@ 11, Η ατελής παράγραφος.
@ 12, Ο τύπος με αίτια και ο τύπος με αποτελέσματα.
ΑΝΑΡΤΗΣΗ 3
Παραδείγματα αποδεικτικών παραγράφων
> Σε συνέχεια της 2ης ανάρτησης, παραθέτω εδώ όσο μπορώ πιο εκλαϊκευμένα και κατανοητά, παραδείγματα απλών (μονών) αποδεικτικών παραγράφων. Σε κάθε τέτοια παράγραφο περικλείεται ένας συλλογισμός.
@ 1, Ο τύπος παραγράφου με άμεσο συλλογισμό:
-Αποδεικτική πρόταση ή με συντομία απ (ή με άλλη ορολογία: προκείμενη): Αφού δέχεστε ότι δεν είναι όλες οι επικερδείς εργασίες έντιμες,
Συμπέρασμα: άρα υποστηρίζετε ότι υπάρχουν επικερδείς εργασίες ανέντιμες.
Συμπέρασμα: άρα υποστηρίζετε ότι υπάρχουν επικερδείς εργασίες ανέντιμες.
(Βλέπε Λογική Ε. Παπανούτσου, σελ. 130: η σκέψη εδώ μεταβαίνει άμεσα χωρίς τη μεσολάβηση κανενός άλλου δεδομένου στο συμπέρασμα).
(Σ. σ: το συμπέρασμα που γράφεται στο τέλος ενός συλλογισμού και της αντίστοιχης παραγράφου το λέμε, όπως είναι γνωστό, και κατακλείδα).
(Σ. σ: το συμπέρασμα που γράφεται στο τέλος ενός συλλογισμού και της αντίστοιχης παραγράφου το λέμε, όπως είναι γνωστό, και κατακλείδα).
@ 2, Τύπος παραγράφου του έμμεσου συλλογισμού:
Σ’ αυτούς η σκέψη φθάνει στο συμπέρασμα έμμεσα, με τη χρήση δηλαδή δυο ή περισσότερων αποδεικτικών προτάσεων: (δύο ή περισσότερων προκείμενων):
-Αποδεικτικές προτάσεις: Όπου λείπει η υγρασία τα φυτά δεν ευδοκιμούν// Στις ερήμους λείπει η υγρασία// Άρα στις ερήμους τα φυτά δεν ευδοκιμούν.> Ή: Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί// ο Σωκράτης ήταν άνθρωπος// άρα ήταν θνητός.
Σημείωση: ο συλλογισμός που αρχίζει με προκείμενες (με αποδεικτικές δηλ. προτάσεις και καταλήγει σε συμπέρασμα) ονομάζεται όπως είναι γνωστό αριστοτελικός, γιατί πρώτος τον επεξεργάστηκε ο μέγας Αριστοτέλης.
@ 3, Τύπος παραγράφου με ενθύμημα: Στο συλλογισμό αυτόν παραλείπεται μια προκείμενη, η λεγόμενη μείζονα: Ξεκινάει με το συμπέρασμα και μετά ακολουθεί η αποδεικτική πρόταση (η λεγόμενη ελάσσονα προκείμενη):
-Ο Σωκράτης ήταν θνητός, γιατί ήταν άνθρωπος.
Σημείωση το συλλογισμό αυτόν μπορούμε να τον ονομάσουμε και ελλειπτικό και την παράγραφο που τον περικλείει ελλειπτική Γενικά, ελλειπτικό μπορούμε να ονομάσουμε κάθε συλλογισμό από τον οποίο λείπει κάποια προκείμενη που εύκολα εννοείται, ή που ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο αναγνώστης τη γνωρίζει και άρα δεν χρειάζεται να του την αναφέρει.
@ 4, Ο τύπος του αντεστραμμένου συλλογισμού, που είναι αντιστροφή του αριστοτελικού συλλογισμού. Ο τύπος αυτός ξεκινάει με συμπέρασμα, που το ονομάζουμε τότε θεματική πρόταση, και μετά ακολουθούν οι προκείμενες/αποδεικτικές προτάσεις, πχ:
-Θεματική πρόταση (θπ) = : Στις ερήμους τα φυτά δεν ευδοκιμούν, (αποδεικτικές προτάσεις ή απ=) γιατί λείπει η υγρασία και γιατί όπου λείπει η υγρασία τα φυτά δεν ευδοκιμούν.
@ 5, Τύπος παραγράφου (και συλλογισμού) με δύο συμπεράσματα, με δυο δηλαδή κατακλείδες. Από τις αποδεικτικές ιδίως όταν είναι πολλές, μπορεί μερικές φορές να βγαίνουν δυο συμπεράσματα. Το ένα συμπέρασμα αποδεικνύεται με επάρκεια, ενώ το δεύτερο συνήθως δεν αποδεικνύεται ρητά, Γι’ αυτό τότε, κατασκευάζουμε μια επόμενη παράγραφο όπου το αποδεικνύουμε και αυτό με επάρκεια. Πχ:
-παράγραφος α: Βία υπήρχε πάντα. Στην αρχαιότητα με τη μορφή της δουλείας, στο μεσαίωνα ως ιερά εξέταση, και μετά μέχρι σήμερα ως αποικιοκρατία, θρησκευτική, φυλετική και ιδεολογική μισαλλοδοξία.
Κατακλείδα Ι: Βία υπήρχε πάντα Κατακλείδα Ι Ι: και οφείλεται σε πολλές αιτίες.
-παράγραφος β: Σε θρησκευτικές, φυλετικές και ιδεολογικές μισαλλοδοξίες, που όλες τους πηγάζουν ουσιαστικά από την κύρια αιτία, που δεν είναι άλλη από τα οικονομικά συμφέροντα.
Ανάλυση: Το συμπέρασμα Ι είναι παρόμοιο με τη θεματική πρόταση, το συμπέρασμα ΙΙ είναι καινούργιο. Να τονιστεί ότι η δεύτερη παράγραφος έχει ως θεματική πρόταση τη δεύτερη κατακλείδα της πρώτης παραγράφου. Να τονιστεί επίσης ότι συνήθως σ' αυτή την περίπτωση, γράφουμε τις δυο αυτές παραγράφους κολλημένες τη μια με την άλλη, έτσι που φαίνονται σαν μια, αλλά στην ουσία πρόκειται για δυο παραγράφους.
{Το παράδειγμα αυτό το παρέθεσα και στη 2 ανάρτηση, στην εκεί ένδειξη 7. Εκεί τόνισα την περίπτωση που σε μια παράγραφο βγάζουμε δυο συμπεράσματα και που το δεύτερο συμπέρασμα χρησιμοποιείται ως θεματική πρόταση της επόμενης παραγράφου . Εδώ τονίζω ότι οι δυο παράγραφοι γράφονται συνήθως κολλημένες σαν μια παράγραφος, ενώ είναι δύο).
{Το παράδειγμα αυτό το παρέθεσα και στη 2 ανάρτηση, στην εκεί ένδειξη 7. Εκεί τόνισα την περίπτωση που σε μια παράγραφο βγάζουμε δυο συμπεράσματα και που το δεύτερο συμπέρασμα χρησιμοποιείται ως θεματική πρόταση της επόμενης παραγράφου . Εδώ τονίζω ότι οι δυο παράγραφοι γράφονται συνήθως κολλημένες σαν μια παράγραφος, ενώ είναι δύο).
@ 6: Τύπος με τη δεύτερη μόνο κατακλείδα, όπου δηλαδή παραλείπεται η πρώτη ως εύκολα εννοούμενη. Πχ, από κείμενο του Χ. Τσολάκη:
- Θπ Η φιλία ενώνει όλους τους ανθρώπους του πλανήτη μας. Απ: Γιατί τότε, εντελώς ανεπαίσθητα. . εισχωρεί παντού. . φέρνοντας κοντά με το θαυματουργό της φίλτρο, τις καρδιές όλων των ανθρώπων . . Κ2: Αυτή δεν ξέρει να κάνει διακρίσεις.
-Ανάλυση: Στην παράγραφο τώρα βρίσκουμε μόνο το μη παρόμοιο με τη θεματική πρόταση συμπέρασμα, το Κ2. Το παρόμοιο συμπέρασμα το Κ1 δεν επαναλαμβάνεται, δηλαδή το ότι «η φιλία ενώνει όλους τους ανθρώπους του πλανήτη μας».
@ 7: Η παράγραφος με ανακεφαλαίωση των συμπερασμάτων μας. (Αυτή δεν έχει θεματική πρόταση. Ξεκινάει με μια πρόταση που τη συνδέει με όλες τις προηγούμενες παραγράφους του κειμένου, πρόταση που μπορούμε να την πούμε και διευκολυντική θεματική πρόταση, και συνδετική. Πχ ας ανακεφαλαιώσουμε τα συμπεράσματα στα οποία καταλήξαμε μέχρι τώρα, Αυτά είναι τα τάδε και τάδε).
Ανάλυση: σε μια τέτοια παράγραφο δεν έχουμε ουσιαστικά ένα νέο συλλογισμό. Έχουμε αναφορά/περιγραφή των συμπερασμάτων των προηγουμένων παραγράφων του κειμένου.
@ 8, Η παράγραφος με το γενικό συμπέρασμα.
-Πολλές φορές τα συμπεράσματα της ανακεφαλαιωτικής παραγράφου μας βοηθάνε να εξάγουμε ένα νέο, γενικό συμπέρασμα. Λειτουργούν τότε ως αποδεικτικές προτάσεις για την εξαγωγή του γενικού συμπεράσματος. Ο τύπος αυτής της παραγράφου είναι συμπεράσματα+ γενικό συμπέρασμα.
@ 9, Ο αριθμητικός τύπος: Πολλές φορές χρησιμοποιούμε μια πρόταση με το ρήμα είναι, ή κάποιο ανάλογο, για να προσδιορίσουμε έναν αριθμό ή μια ποσότητα από κάτι, και στην συνέχεια αναφέρουμε τόσο από αυτό το κάτι, όσα προσδιορίσαμε. Αναφέροντας τόσα όσα προσδιορίσαμε, αποδεικνύουμε την αλήθεια του προσδιορισμού μας.
Παραδείγματα:
- α) Οι κατηγορίες των συλλογισμών είναι δύο: η κατηγορία που περιλαμβάνει τους παραγωγικούς συλλογισμούς και η κατηγορία που περιλαμβάνει τους επαγωγικούς συλλογισμούς. (=παραγωγικός συλλογισμός, γιατί αυτή είναι η αλήθεια).
-β) Η ποίηση μπορεί νομίζω να χωριστεί σε τρία μέρη. Σε επική, λυρική και δραματική. (=επαγωγικός συλλογισμός, γιατί άλλοι μπορεί να υποστηρίζουν ότι η ποίηση χωρίζεται σε περισσότερα είδη, πχ και στη βουκολική, τη σκωπτική, τη χιουμοριστική κλπ).
@ 10, Τύπος παραγράφου με το «ως γνωστόν». Σε αυτόν αντικαθιστούμε τις αποδεικτικές με τη φράση ως γνωστόν ή άλλη παρόμοια, και μετά προχωράμε σε άλλη παράγραφο. Πχ:
-Παράγραφος πρώτη: Η βία ως γνωστόν υπήρχε πάντοτε. Ας έρθουμε λοιπόν καλύτερα για να μη χρονοτριβούμε, να εξετάσουμε τα αίτια στα οποία οφείλεται. (και προχωράμε σε μια άλλη, δεύτερη παράγραφο, όπου θα εξετάσουμε τα αίτια).
@ 11, Η ατελής παράγραφος.
-Αυτή αποτελείται μόνο από θεματική πρόταση (μόνο από συμπέρασμα δηλαδή). Ο πομπός μιας τέτοια παραγράφου θεωρεί ότι το συμπέρασμα που αυτή περιέχει είναι γνωστό και κοινή αλήθεια, γι’ αυτό δεν το ενισχύει με αποδεικτικές προτάσεις. Το αφήνει μόνο του. Ο συλλογισμός που περιέχει μια τέτοια παράγραφο, αποτελείται μόνο από συμπέρασμα, δεν τελειώνεται με αποδεικτικές. Γι αυτό τον λόγο τον ονομάζω ατελή, και την παράγραφο ατελή. Πχ.
-Πρώτη παράγραφος: Ας δούμε τη λέμε κατανάλωση. Κατανάλωση λέμε τη χρήση αγαθών και υπηρεσιών που παράγουν άλλοι. Δεύτερη παράγραφος: Ας δούμε τώρα τα αίτια που οδηγούν σε κατανάλωση [. . .].
-Ανάλυση: η πρώτη παράγραφος είναι ατελής. Η δεύτερη θα είναι με αίτια.
@ 12, Ο τύπος με αίτια και ο τύπος με αποτελέσματα.
-Άλλοτε μοιάζει με τον αριθμητικό τύπο. Πχ τα αίτια μπορούν να χωριστούν σε δυο κατηγορίες, σε αίτια που αφορούν την κοινωνία και σε αίτια που αφορούν τα άτομα.. ( Ή, τα αποτελέσματα είναι μόνο δυσμενή).
-Άλλοτε μοιάζει με τον ατελή συλλογισμό. Πχ τα αίτια είναι αυτά και εκείνα. ( Ή, τα αποτελέσματα είναι αυτά και εκείνα).
-Άλλοτε μοιάζει με συλλογισμό που έχει και αποδεικτικές προτάσεις. Πχ τα αίτια είναι αυτά και εκείνα, γιατί . . .(Ή, τα αποτελέσματα είναι αυτά και εκείνα όπως μας αποδεικνύουν αυτά και εκείνα τα παραδείγματα από την ιστορία και την καθημερινή ζωή).
@ 13, Η Προσαυξημένη παράγραφος: Όταν μια αποδεικτική Α έχει ανάγκη η ίδια να αποδειχθεί για να μη θεωρηθεί ετσιθελικός ισχυρισμός, τότε την αποδεικνύουμε με ιδιαίτερη, ξεχωριστή αποδεικτική, αποδεικτική δηλαδή που αφορά την Α.
Πχ: - Παράγραφος (σε διασκευή από το Βιβλίο του Ν. Γρηγοριάδη «Η παράγραφος») : Το Κ είναι καλό κατάστημα. Γιατί είναι μοντέρνο, και είναι μοντέρνο γιατί διαθέτει χώρους αναψυχής για τους πελάτες του, γιατί είναι καθαρό, γιατί οι υπάλληλοί του είναι ευγενικοί και πρόθυμοι, γιατί τέλος έχει ποικιλία ειδών και σε καλές τιμές.
Πχ: - Παράγραφος (σε διασκευή από το Βιβλίο του Ν. Γρηγοριάδη «Η παράγραφος») : Το Κ είναι καλό κατάστημα. Γιατί είναι μοντέρνο, και είναι μοντέρνο γιατί διαθέτει χώρους αναψυχής για τους πελάτες του, γιατί είναι καθαρό, γιατί οι υπάλληλοί του είναι ευγενικοί και πρόθυμοι, γιατί τέλος έχει ποικιλία ειδών και σε καλές τιμές.
-Ανάλυση: την αποδεικτική «γιατί είναι μοντέρνο» την αποδεικνύουμε με ξεχωριστή αποδεικτική, με την «και είναι μοντέρνο γιατί διαθέτει χώρους αναψυχής για τους πελάτες του». Η απόδειξη προσαυξάνεται , έχουμε δηλαδή απόδειξη της θεματικής πρότασης «το Κ είναι καλό κατάστημα» και επιπλέον απόδειξη μιας αποδεικτικής.
-Παρατηρήσεις: α) Το είδος αυτό παραγράφου συναντιέται πολύ και στη γεωμετρία και γενικά στα μαθηματικά β) Στο παραπάνω παράδειγμα έχουμε μια προσαύξηση, αν είχαμε προσαύξηση και για άλλη ή άλλες αποδεικτικές, τότε η παράγραφος θα ήταν πολυπροσαυξημένη (πχ αν αποδεικνύαμε και ότι οι υπάλληλοι είναι ευγενικοί, και ότι έχει και καλές τιμές).
ΓΕΝΙΚΑ: Στους τύπους των παραγράφων έδωσα διάφορα ονόματα, γιατί τα ονόματα μας βοηθάνε στην απομνημόνευσή τους. Δανείστηκα φυσικά ορισμένα ονόματα από έγκριτους διανοητές, πχ από τον Ε. Παπανούτσο.
Προσθήκη 13/2/2019:
-Οι τύποι που προανέφερα είναι κατηγορικοί, οι προκείμενές δηλαδή και το συμπέρασμά τους αποτελείται από κατηγορικές προτάσεις.
- Υπάρχουν όμως, όπως είναι γνωστό και υποθετικοί συλλογισμοί (άρα και παράγραφοι που περιλαμβάνουν υποθετικούς συλλογισμούς), όπως και διαζευκτικοί συλλογισμοί (άρα και παράγραφοι που περιλαμβάνουν διαζευκτικούς συλλογισμούς). Αυτές τις παραγράφους θα τις αναφέρω στην νέα ανάρτησή μου, στην με αριθμό 5.
ΓΕΝΙΚΑ: Στους τύπους των παραγράφων έδωσα διάφορα ονόματα, γιατί τα ονόματα μας βοηθάνε στην απομνημόνευσή τους. Δανείστηκα φυσικά ορισμένα ονόματα από έγκριτους διανοητές, πχ από τον Ε. Παπανούτσο.
Προσθήκη 13/2/2019:
-Οι τύποι που προανέφερα είναι κατηγορικοί, οι προκείμενές δηλαδή και το συμπέρασμά τους αποτελείται από κατηγορικές προτάσεις.
- Υπάρχουν όμως, όπως είναι γνωστό και υποθετικοί συλλογισμοί (άρα και παράγραφοι που περιλαμβάνουν υποθετικούς συλλογισμούς), όπως και διαζευκτικοί συλλογισμοί (άρα και παράγραφοι που περιλαμβάνουν διαζευκτικούς συλλογισμούς). Αυτές τις παραγράφους θα τις αναφέρω στην νέα ανάρτησή μου, στην με αριθμό 5.
======
ΑΝΑΡΤΗΣΗ 4
Και άλλα παραδείγματα
-Εκτός από τους τύπους παραγράφων που περιλαμβάνουν συλλογισμούς με κατηγορικές προτάσεις, υπάρχουν όπως είναι γνωστό και παράγραφοι που περιλαμβάνουν υποθετικούς συλλογισμούς, όπως και παράγραφοι που περιλαμβάνουν διαζευκτικούς συλλογισμούς.
-Θα σημειώσω εδώ με συντομία κάποια κύρια σημεία για τους υποθετικούς και για τους διαζευκτικούς συλλογισμούς, που αναφέρει ο Ε. Παπανούτσος στο βιβλίο του Λογική, (Δεύτερη Έκδοση 1985, από τις εκδόσεις Δωδώνη):
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΥΠΟΘΕΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
1) Ο καθαρός υποθετικός συλλογισμός
> και οι τρεις προτάσεις υποθετικές
> Α) Εάν α, (τότε) β. Β) Εάν α (τότε=)όχι β Γ) Εάν όχι α,= β Δ)Εάν όχι α,= β
Εάν β " γ. Εάν όχι β, τότε= όχι γ Εάν β, = γ εάν όχι β, =όχι γ
Άρα Εάν α (τότε) γ. Άρα Εάν α, τότε =όχι γ. Άρα Εάν όχι α,= γ άρα, εάν όχι α, =όχι γ
- Στον υποθετικό λόγο έχουμε λόγο (εάν α) και ακολουθία (τότε β).
- Ο καθαρός υποθετικός συλλογισμός, έχει τρεις όρους όπως και ο κατηγορικός συλλογισμός. Ο β είναι ο μέσος όρος που φέρνει σε λογική συνάφεια τους δύο άλλους.
2) Ο (μεικτός) υποθετικός συλλογισμός
> η πρώτη πρόταση υποθετική, η δεύτερη όπως και το συμπέρασμα κατηγορικές
> Οι οι τύποι του:
Α) Εάν α, (τότε) β. Β) Εάν α, τότε όχι β Γ) Εάν α, τότε β. Δ) Εάν όχι α, τότε β
α. α. όχι β. όχι β
Άρα β. Άρα όχι β. Άρα όχι α. Άρα α.
Ο Δ τύπος ονομάζεται (είναι η) πλάγια απόδειξη.
{Οι τύποι " Εάν α, τότε β, όχι α, άρα όχι β" και "Εάν α , τότε β, β, άρα β" δεν θεωρούνται έγκυροι παρά μόνο στις σπάνιες περιπτώσεις, όπου ένας και μοναδικός είναι ο λόγος α της ακολουθίας β. Τούτο συμβαίνει λ.χ. στους μαθηματικούς συλλογισμούς-
> Ενώ στο παράδειγμα:
Εάν ο μάρτυς χ είναι αναξιόπιστος, αφήνει χάσματα στην κατάθεσή του.
ο μάρτυς χ αφήνει χάσματα στην κατάθεσή του.
άρα ο μάρτυς χ είναι αναξιόπιστος
το συμπέρασμα δεν είναι καθόλου βέβαιο, επειδή ο λόγος των χασμάτων μπορεί να προέρχεται όχι από την αναξιοπιστία του μάρτυρα αλλά από την κακή του μνήμη ή από την έλλειψη ψυχραιμίας ).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΟΙ ΔΙΑΖΕΥΚΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
> Οι Διαζευκτικοί συλλογισμοί έχουν την μια προκείμενη, συνήθως την πρώτη, πρόταση διαζευκτική, την άλλη προκείμενη και το συμπέρασμα προτάσεις κατηγορικές.
> Τύποι
Α) α είναι ή β ή γ. Β) α είναι ή β ή γ Γ) Ή α ή β είναι γ. Δ) ΄Η α ή β είναι γ.
α είναι β. α δεν είναι β α είναι γ. α δεν είναι γ.
Άρα α δεν είναι γ. Άρα α είναι γ. Άρα β δεν είναι γ. Άρα β είναι γ.
Δομή του διαζευκτικού συλλογισμού: Μία προκείμενη απαριθμεί όλες τις πιθανές εκδοχές, όλες τις πιθανές λύσεις ενός ζητήματος. Η άλλη προκείμενη, η κατηγορική, βεβαιώνει το ένα μόνο από αυτά τα ενδεχόμενα, και τότε το συμπέρασμα απορρίπτει το ένα ή τα άλλα ενδεχόμενα (ή απορρίπτει το ένα ή τα άλλα ενδεχόμενα, και το συμπέρασμα βεβαιώνει αυτό που απομένει).
-Δύο είναι οι απαιτήσεις που πρέπει να ικανοποιεί ένας διαζευκτικός συλλογισμός για να έχει αναμφισβήτητη αποδεικτική ισχύ:
- να παρατάσσει τις δυνατές λύσεις χωρίς να παραλείπει καμιά και να τις διατυπώνει έτσι ώστε η καθεμία τους να αποκλείει όλες τις άλλες .
- να μην αφήνει χάσματα και να είναι σαφής στις θέσεις και στις άρσεις ου, ώστε το συμπέρασμα να ακολουθεί ανεπιφύλακτα.
Το δίλημμα
Α) Εάν είναι α, είναι ή β ή γ.
ούτε β είναι, ούτε γ
Άρα δεν είναι α.
Β) Εάν δεν είναι α, ή δεν είναι β ή δεν είναι γ.
Αλλά είναι β ή γ ή και τα δυο.
Άρα όχι όχι α (δηλαδή α).
Υπάρχουν τριλήμματα και πολυλήμματα.
Παρατηρήσεις μου: Στους τύπους μονών παραγράφων που σημείωσα σε προηγούμενες αναρτήσεις μου που είναι λίγοι, αν προσθέσουμε τους τύπους του υποθετικού συλλογισμού, του διαζευκτικού και του διλήμματος, πάλι οι τύποι είναι λίγοι, ίσως γύρω στους 25. Με τους 25 αυτούς περίπου τύπους και τους δυο τρεις των διπλών και τους τρεις τέσσερις των πολλαπλών παραγράφων, κατασκευάζουμε άπειρα στον αριθμό αποδεικτικά κείμενα. Θέλω να πω δηλαδή, ότι υπάρχει μια οικονομία στους τύπους παραγράφων, παρόμοια με την οικονομία στους αριθμούς, όπου με δέκα αριθμούς μόνον (από το 0 έως το 9) κατασκευάζουμε άπειρους αριθμούς.
- Όσον αφορά τους επαγωγικούς συλλογισμούς, οι περισσότεροι τύποι τους είναι παρόμοιοι με τους παραγωγικούς, διαφέρουν κυρίως ως προς την πιθανότητα (προς το βέβαιον ή προς το πιθανόν). Οι παραγωγικοί βεβαιώνουν, ενώ οι επαγωγικοί πιθανολογούν. Έτσι αν σε ένα τύπο παραγωγικού συλλογισμού, πχ "α, γιατί β, άρα γ" προσθέσουμε το πιθανόν σε όλες ή σε ορισμένες μόνον προτάσεις του, τον μετατρέπουμε σε επαγωγικό συλλογισμό, πχ " πιθανόν α, γιατί πιθανόν β, άρα πιθανόν γ". ( Το νερό προδικάζει την ύπαρξη ζωής- στη γη υπάρχει νερό- άρα στη γη υπάρχει ζωή= παραγωγικός συλλογισμός// το νερό προδικάζει την ύπαρξη ζωής- πιθανόν στον πλανήτη Άρη να υπάρχει νερό- άρα είναι πιθανόν να υπάρχει και εκεί ζωή" = επαγωγικός συλλογισμός).
-Θέλω να τονίσω δηλαδή, ότι αν στους τύπους των παραγωγικών συλλογισμών, προσθέσουμε και τους τύπους των επαγωγικών, πάλι οι τύποι είναι λίγοι, είναι ελαχιστότατοι μπροστά στα άπειρα αποδεικτικά κείμενα που συντάχθηκαν, συντάσσονται και θα συνταχθούν εις τον αιώνα τον άπαντα.
-Θα σημειώσω εδώ με συντομία κάποια κύρια σημεία για τους υποθετικούς και για τους διαζευκτικούς συλλογισμούς, που αναφέρει ο Ε. Παπανούτσος στο βιβλίο του Λογική, (Δεύτερη Έκδοση 1985, από τις εκδόσεις Δωδώνη):
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΥΠΟΘΕΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
1) Ο καθαρός υποθετικός συλλογισμός
> και οι τρεις προτάσεις υποθετικές
> Α) Εάν α, (τότε) β. Β) Εάν α (τότε=)όχι β Γ) Εάν όχι α,= β Δ)Εάν όχι α,= β
Εάν β " γ. Εάν όχι β, τότε= όχι γ Εάν β, = γ εάν όχι β, =όχι γ
Άρα Εάν α (τότε) γ. Άρα Εάν α, τότε =όχι γ. Άρα Εάν όχι α,= γ άρα, εάν όχι α, =όχι γ
- Στον υποθετικό λόγο έχουμε λόγο (εάν α) και ακολουθία (τότε β).
- Ο καθαρός υποθετικός συλλογισμός, έχει τρεις όρους όπως και ο κατηγορικός συλλογισμός. Ο β είναι ο μέσος όρος που φέρνει σε λογική συνάφεια τους δύο άλλους.
2) Ο (μεικτός) υποθετικός συλλογισμός
> η πρώτη πρόταση υποθετική, η δεύτερη όπως και το συμπέρασμα κατηγορικές
> Οι οι τύποι του:
Α) Εάν α, (τότε) β. Β) Εάν α, τότε όχι β Γ) Εάν α, τότε β. Δ) Εάν όχι α, τότε β
α. α. όχι β. όχι β
Άρα β. Άρα όχι β. Άρα όχι α. Άρα α.
Ο Δ τύπος ονομάζεται (είναι η) πλάγια απόδειξη.
{Οι τύποι " Εάν α, τότε β, όχι α, άρα όχι β" και "Εάν α , τότε β, β, άρα β" δεν θεωρούνται έγκυροι παρά μόνο στις σπάνιες περιπτώσεις, όπου ένας και μοναδικός είναι ο λόγος α της ακολουθίας β. Τούτο συμβαίνει λ.χ. στους μαθηματικούς συλλογισμούς-
> Ενώ στο παράδειγμα:
Εάν ο μάρτυς χ είναι αναξιόπιστος, αφήνει χάσματα στην κατάθεσή του.
ο μάρτυς χ αφήνει χάσματα στην κατάθεσή του.
άρα ο μάρτυς χ είναι αναξιόπιστος
το συμπέρασμα δεν είναι καθόλου βέβαιο, επειδή ο λόγος των χασμάτων μπορεί να προέρχεται όχι από την αναξιοπιστία του μάρτυρα αλλά από την κακή του μνήμη ή από την έλλειψη ψυχραιμίας ).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΟΙ ΔΙΑΖΕΥΚΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
> Οι Διαζευκτικοί συλλογισμοί έχουν την μια προκείμενη, συνήθως την πρώτη, πρόταση διαζευκτική, την άλλη προκείμενη και το συμπέρασμα προτάσεις κατηγορικές.
> Τύποι
Α) α είναι ή β ή γ. Β) α είναι ή β ή γ Γ) Ή α ή β είναι γ. Δ) ΄Η α ή β είναι γ.
α είναι β. α δεν είναι β α είναι γ. α δεν είναι γ.
Άρα α δεν είναι γ. Άρα α είναι γ. Άρα β δεν είναι γ. Άρα β είναι γ.
Δομή του διαζευκτικού συλλογισμού: Μία προκείμενη απαριθμεί όλες τις πιθανές εκδοχές, όλες τις πιθανές λύσεις ενός ζητήματος. Η άλλη προκείμενη, η κατηγορική, βεβαιώνει το ένα μόνο από αυτά τα ενδεχόμενα, και τότε το συμπέρασμα απορρίπτει το ένα ή τα άλλα ενδεχόμενα (ή απορρίπτει το ένα ή τα άλλα ενδεχόμενα, και το συμπέρασμα βεβαιώνει αυτό που απομένει).
-Δύο είναι οι απαιτήσεις που πρέπει να ικανοποιεί ένας διαζευκτικός συλλογισμός για να έχει αναμφισβήτητη αποδεικτική ισχύ:
- να παρατάσσει τις δυνατές λύσεις χωρίς να παραλείπει καμιά και να τις διατυπώνει έτσι ώστε η καθεμία τους να αποκλείει όλες τις άλλες .
- να μην αφήνει χάσματα και να είναι σαφής στις θέσεις και στις άρσεις ου, ώστε το συμπέρασμα να ακολουθεί ανεπιφύλακτα.
Το δίλημμα
Α) Εάν είναι α, είναι ή β ή γ.
ούτε β είναι, ούτε γ
Άρα δεν είναι α.
Β) Εάν δεν είναι α, ή δεν είναι β ή δεν είναι γ.
Αλλά είναι β ή γ ή και τα δυο.
Άρα όχι όχι α (δηλαδή α).
Υπάρχουν τριλήμματα και πολυλήμματα.
Παρατηρήσεις μου: Στους τύπους μονών παραγράφων που σημείωσα σε προηγούμενες αναρτήσεις μου που είναι λίγοι, αν προσθέσουμε τους τύπους του υποθετικού συλλογισμού, του διαζευκτικού και του διλήμματος, πάλι οι τύποι είναι λίγοι, ίσως γύρω στους 25. Με τους 25 αυτούς περίπου τύπους και τους δυο τρεις των διπλών και τους τρεις τέσσερις των πολλαπλών παραγράφων, κατασκευάζουμε άπειρα στον αριθμό αποδεικτικά κείμενα. Θέλω να πω δηλαδή, ότι υπάρχει μια οικονομία στους τύπους παραγράφων, παρόμοια με την οικονομία στους αριθμούς, όπου με δέκα αριθμούς μόνον (από το 0 έως το 9) κατασκευάζουμε άπειρους αριθμούς.
- Όσον αφορά τους επαγωγικούς συλλογισμούς, οι περισσότεροι τύποι τους είναι παρόμοιοι με τους παραγωγικούς, διαφέρουν κυρίως ως προς την πιθανότητα (προς το βέβαιον ή προς το πιθανόν). Οι παραγωγικοί βεβαιώνουν, ενώ οι επαγωγικοί πιθανολογούν. Έτσι αν σε ένα τύπο παραγωγικού συλλογισμού, πχ "α, γιατί β, άρα γ" προσθέσουμε το πιθανόν σε όλες ή σε ορισμένες μόνον προτάσεις του, τον μετατρέπουμε σε επαγωγικό συλλογισμό, πχ " πιθανόν α, γιατί πιθανόν β, άρα πιθανόν γ". ( Το νερό προδικάζει την ύπαρξη ζωής- στη γη υπάρχει νερό- άρα στη γη υπάρχει ζωή= παραγωγικός συλλογισμός// το νερό προδικάζει την ύπαρξη ζωής- πιθανόν στον πλανήτη Άρη να υπάρχει νερό- άρα είναι πιθανόν να υπάρχει και εκεί ζωή" = επαγωγικός συλλογισμός).
-Θέλω να τονίσω δηλαδή, ότι αν στους τύπους των παραγωγικών συλλογισμών, προσθέσουμε και τους τύπους των επαγωγικών, πάλι οι τύποι είναι λίγοι, είναι ελαχιστότατοι μπροστά στα άπειρα αποδεικτικά κείμενα που συντάχθηκαν, συντάσσονται και θα συνταχθούν εις τον αιώνα τον άπαντα.
Τα ιστολόγιά μου
- Έκθεση Λυκείου (από τον Δ. Τσαμαρδίνο, Θεσσαλονίκη) = για μαθητές
- Μαθήματα για την έκθεση λυκείου = για μαθητές
- Έκθεση Λυκείου, θέματα και σκέψεις = για μαθητές
- Συλλογισμοί
- Συλλογισμοί και είδη παραγράφων
- ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
- ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ (Δομή) ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ
- Κειμενικά είδη
- Προβληματισμοί φιλολόγων για το συλλογισμό κλπ
- Παραγωγή κειμένου, Λαθεμένη θεωρία
- A paragraph (η αριστοτελική άποψη)
- Λογική 2 (Logic 2)
- Αιτίες, αναγκαίες και επαρκείς
